هند سرزمین ادیان است و این عبارت سخنی گزاف و دور از واقعیت نیست چون کلیه مراتب ادیان و فرهنگ بشری در این سرزمین با هم و در کنار هم می زیند از پرستش آب و درخت و مار گرفته تا عمیقترین فلسفه وحدت وجود – آدوایتا – که توسط شری شانکارا آچاریا بنیان گزاری شده است.

در جایی که هنوز دهقانان به سنگ پرستی و چوب پرستی می پرداختند ، ماها آتما گاندی بزرگترین پیروزی دینی و سیاسی را از راهی به دست آورد که در تصور هیچ کس نمی گنجد. آهیمسا یا فلسفه عدم خشونت راهی بود که گاندی از آن به پیروزی رسید و استقلال هند را به ارمغان آورد.

اصولا هنگام  بحث درباره دین هندو دو نظر رخ می نماید . نخست، دینی که در بطن جامعه و میان عوام و مردم عادی وجود دارد که بنابر دیدگاه های فکری متفاوت و آگاهی های مختلف انسانی با کج فهمی ها و خرافات درآمیخته و در بستر زمان همیشه با تغییراتی همراه بوده است و دوم دینی که مصلحان و بزرگان آیین هندو به تبلیغ آن مشغول هستند.

هندویسم در بستر زمانی 5 هزار ساله تکوین یافت و گاه و در این مدت زمان طولانی با چالش های گوناگون و گاه بسیار جدی روبرو بوده است . ورود ادیان مختلف از اطراف شبه قاره و نو گرایی که بودا در هندوییسم به وجود آورد، از جمله این چالشها و مشکلات بوده است .

 هندویسم یا با این مشکلات کنار آمده و یا مصلحانی ظهور کرده اند که با ایده پردازی های جدید در این دین مشکلات را در دل دین هندو حل کرده اند وهندویسم دوباره زیر بار این فشارها  قد راست کرده و حتی اکنون نیز جز یکی از بزرگترین دینهای بشری به حساب می آید.

در بحث راجع به بنیان های راستین دین هندو و پایه ای که این دین بر اساس آن رشد و نمو کرده است با دیدگاههای عوام کاری نیست زیرا نوع نگرش افراد عادی در جامعه دینی و به خصوص در هندویسم با کج فهمی هایی همراه است که گاه اهداف اصلی دین هندو را در هاله ای از خرافات ودیدگاه های ذهنی افراد معمولی پنهان می کند.

در بررسی هر دین و آیینی به خصوص ادیان ابراهیمی شرح حال زندگی بنیان گزار آن دین و گفتارها و رفتارهایش و سپس کتابها مقدس و تاثیر گزاران و مصلحان ازاهمیت ویژه ای برخوردار است . اما در باره دین هندو چون فردی خاص بنیان گزاری آن را بر عهده نداشته است و اگر داشته اکنون شرحی از زندگی و حتی نام او در دست نیست، تنها می توانیم به بررسی کتاب ها و احوال مصلحان این دین بپردازیم.

اگر از این منظر به دین هندو بنگریم با نکاتی بدیع و جالبی روبرو خواهیم شد.

یکتا پرستی ،چند خدایی و مونیسم و کلیه پدیده های دیگری که در هند پدیدار شد و امروزه چون جنگلی انبوه و بن بستی دینی به دیده مبتدیان جلوه می کند، موجب شده که عوام ، ظاهر امر را با اصل آن اشتباه کنند و هندوان را بت پرست و صنم پرست بدانند . کیش هندو هیچگاه ماده پرست نشد و از واقعیت ازلی و بارگاه ایزدی دیدی بزرگتر از آن داشت که نا متناهی را محدود در بند بتی ناپایدار ببیند و مجازی را مطلق بپندارد و به چند خدایی صرف بگراید . آناندا کومارا سوامی یکی از بزرگترین فلاسفه و محققین هند نوین می گوید:"پنداشتن اینکه کیش هندو آیین چند خدایی صرف است بسان چند خدایی یونانیان و رومیان خود ساده اندیشی محضی است که فقط در خور آن دانشجوی غربی است که وارث  پاگانیسم رومیان و یونانیان بوده است."

فرضیه چند خدایی هندوان همواره مبتنی بر یک سلسله تمثیل و صور تمثیلی بوده است و اسطوره ها آینه و مظاهری بوده اند که صفات ربانی در آن ها متجلی است . عالم مشهود آینه ظهور تجلیات حق است و بنا بر گفته فرزانه بزرگ شری شانکارا آچاریا "این ضمیر الهی است که در کنه واقعیت خود، جهان را ترسیم می کند و از آن منظر خویشتن را می نگرد و از نمایش خویش محظوظ می گردد."

 بین خالق و مخلوق و شاهد و مشهود تشابه و ارتباطی است و این ارتباط کلی شامل تمامی درجات آفرینش است و خدایان و بتها و اصنام مظهر صفات خداوند متعال یا برهمن لایتناهی اند و این ارتباط و پیوستگی کلی بین اشیا و مراتب هستی موجب گردیده که در کیش متاخر هندو صفات ایزدی را به تماثیل هندسی، سمعی و بصری توجیه کنند و فیض هستی را در کلیه موجودات ساری و منتشر بیابند و همیشه اشیا را لازم و ملزوم یکدیگر به حساب آورند.

بسیاری از بزرگان شبه قاره چه هندو چه مسلمان بر این نکته واقف بودند و در طول تاریخ هند سعی کرده اند بین این دو دین بزرگ ارتباط برقرارکنند و مشترکات فراوانی که در اصل این دو دین وجود دارد و تاثیری که از هم گرفته اند را به شکلی گرد آوری کنند.

از بزرگترین افرادی که در این زمینه کوشیده اند می توان به اشخاصی مانند کبیر، گورو نانک ، دارالشکوه  و دکتر تارچند اشاره کرد. در ایران نیز ابوریحان بیرونی با کتاب سترگ مالالهند و میر ابولقاسم فندرسکی از استادان بزرگ حکمت اصفهان و از معاصران شیخ بهایی و میرداماد نام برد. اینان بر این عقیده بوده اند که گوهر راستینی وجود دارد که در همه ادیان یکسان است و راه های رسیدن به این گوهر سپنتا مشترکات فراوانی با هم دارند.

در کتاب گورو نانک و اسلام مولف به زندگی گورو نانک و شاخصه های دین سیکه و مشترکات آن با دین اسلام پرداخته است.

در قرن پانزدهم و شانزدهم میلادی زمانی که سلسله شاهان مسلمان گورکانی در هند حکومت می کردند مصلحی آزاد اندیش از پنجاب که هندویی عارف مسلک بود چون فساد دینی برهمنان را مشاهده می کرد ، یک نهضت دینی جدید ایجاد نمود که پیروان آن امروزه به سیک ها شهرت دارند . وی مردم را به توحید یگانه پرستی تساوی و نیکوکاری دعوت می نمود بابا نانک کوشید هندوان را با اسلام و مسلمانان را با هندویسم آشنا کند و آشتی دهد. نانک با زیرکی اصلاحگری خود را محقق ساخت. او در تلاش برای ایجاد یک شریعت تازه نبود بلکه می خواست طریقتی ایجاد کند که هدفش توجه به باطن و عمق اعمال بود همان اخلاص اسلامی و بهاکتی هندو.

کتاب گورو نانک و اسلام در سه فصل وهفده بخش نوشته شده است.

فصل نخست با نام بررسی تاریخی در بخش اول به تاریخ دین سیک و جامعه هندو در زمان بوجود آمدن آن اشاره می کند .در بخش دوم نهضت بهاکتی و اصول اساسی آن در هندوییسم مورد بررسی قرار می گیرد و در بخش سوم نویسنده به تاریخچه بهاکتی در هند می پردازد.بخش چهارم این فصل به زندگی و آرا گورو نانک و دیگر تاثیر گزاران دین سیک می پردازد.

فصل دوم کتاب با نام مسائل اعتقادی در بخش اول به گورو گرنت صاحب کتاب مقدس آیین سیکه می پردازد و بخش دوم تا پنجم این فصل با نامهای خداشناسی، دنیا ، انسان و مرگ دیدگاه این دین را تحلیل می کند و مشترکاتی که این دین با اسلام دارد مورد بررسی قرار می گیرد.

فصل سوم کتاب با نام آداب در بخش اول و دوم به عبادت و روزه می پردازد و در بخش سوم دسونده یا مالیات و زکات را از دیدگاه این دین مورد بررسی قرار می دهد. فصل چهارم به گورو دوارا و مکانهای مقدس دین سیکه و معماری و تاریخچه این مکانها می پردازد . جهاد، شهادت، امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری بخشهای پنجم تا هشتم فصل سوم این کتاب را شامل می شود  . در جای جای این کتاب نویسنده سعی کرده است که با شاهد مثالهایی از قرآن و دیگر کتابهای بزرگ مسلمانان عقاید دین سیکه را با اسلام مقایسه کند.در پایان کتاب فهرست منابع ارائه شده است  که مشتمل بر 129 منبع فارسی و 67 منبع انگلیسی است .

کتاب گورو نانک و اسلام در 750 صفحه توسط اکرم جوادی نیا تالیف شده و انتشارات کتابخانه دانش در شمارگان 2 هزار نسخه به بازار کتاب عرضه کرده است.