|
جستارهایی در باب هند شناسی
|
امانوئل کانت
گفته:"بهاگاواد گیتا سروده ایست که احترام و تجلیل عمیقی را بر می
انگیزد." و این دیدی است که بسیاری از متفکرین چه از غرب فلسفی و چه از شرق
اشراقی بر آن ازعان داشته اند .این منظومه
بدون شک نه تنها یکی از مقدسترین آثار مذهبی هندوست بلکه به قول آرتور شوپنهاور
یکی از آموزنده ترین و متعالیترین آثاری است که تفکر فاخر شرقی به جهان عرضه کرده
است. کمتر اثر، ادبی معنوی، چه در هند و چه در ادبیات مقدس جهان می توان یافت که
از لحاظ رسائی و زیبایی عبارات و فصاحت و بلاغت و فشردگی مطالب و مبانی عالی
اخلاقی با گیتا برابری کند.
کتاب های مقدس هندو با نام
وداها مشهورند در لغت کلمه "ودا"(veda)
از ریشه سانسکریت وید به معنای دانستن گرفته شده است.چهار ودا با نام های" ریگ ودا"(rg)،"
یاجور ودا"(yajur) ،"ساماودا"(sama) و" آتهاروا ودا"(atharva)
بن مایه اعتقاد دین هندوست . منبع این چهار ودا مشخص نیست و بیشتربر مراسم قربانی
برای خدایان تکیه دارد. در دوران اوپانیشادی اعتقاد هندوان ازدنیای بیرون به گوهر
درون تمایل پیدا کرد و متون ودانتا یا اوپانیشادها بوجود آمد برخلاف وداها،
اوپانیشادها به دنبال جستجوی ظاهری سلسله علل و معلولات و نیروهای مرموز طبیعت
نیست،بلکه مراد شناختن و فعلیت بخشیدن به واقعیت درون است بنابر این متون
اوپانیشاد چکیده ودا هاست . فرزانگان دین هندو بر این باورند که گیتا چکیده همه
اوپانیشادها را دربطن خود جای داده و به این سبب یکی از مشهورترین کتب جهان است.
موضوع بهاگاواد گیتا جنگ بزرگ "ماها
بهاراتا" ست. در میدان کارو زار دو قوم "کورو"ها و "پاندو"ها
صف آرائی کرده و سپاهیان را از برای نبرد آراسته اند. قهرمان گیتا"آرجونا"
است. آرجونا یک سلحشور و متعلق به قبیله پاندو هاست. او در میدان "کورو کشتره"
(kuruksetra) حاضر شده است تا با پادشاه غاصب "دوریوادانا"
(duryodhana) که خویشاوند اوست به جنگ و ستیزه
بپردازد.سپاهیان و سلحشوران و پهلوانانی که دریودانا دور خود گرد آورده، همه
خویشان و دوستان آرجونا هستند."کریشنا" که ظهور نور ایزدی در عالم
محسوسات است، ارابه ران و دوست ارجوناست و نزد اوقرار یافته و از او حمایت و اورا راهنمایی می کند و بدینسان است که گیتا
آغاز می شود.
گیتا هجده گفتار دارد که
نخستین آنها لحن حماسی دارد، لیکن گفتارهای دیگر بیانی است شاعرانه از مباحث فلسفی
و مذهبی که نه سبک آن با سبک رزمنامه هماهنگی دارد و نه مضمون آن با موقعیت جنگ
سازگار می نماید. به نظر می رسد که سراینده گیتا داستان جنگ را بهانه و دستاویز
بیان اندیشه های خود ساخته است. این کار مخصوصا در میان نویسندگان و شعرای شرق
نظایر زیادی دارد چنانکه افسانه سیمرغ و داستان لیلی و مجنون و قصه خسرو و شیرین و
حکایت یوسف و زلیخا در دست شاعران ایرانی وسیله بیان اندیشه های فلسفی و عرفانی
گردیده است.
گیتا را می توان به سه بخش
تقسیم کرد .بخش نخست آن وقف مباحث نظری است درباره جان و جاودانی بودن آن و راه
خلاص که مطالب این بخش سالک را از جنبه فکری اقناع می کند و او را آماده دریافت
فیوضات و واردات غیبی می سازد. بخش دوم شرح جذبه و شهودی است که بر سالک دست می
دهد و وصف تجلیات حق بر او. در این مقام حجاب از پیش چشم سالک بر می افتد و آن
حقیقت نادیدنی که از همه چشمها نهان است بی پرده بر او عیان می گردد و با وی سخن می گوید.بخش سوم بیان حقیقتی است
که در آرامش و سکونی که به دنبال آن تجربه عظیم روحی دست می دهد برای سالک روشن می
گردد.
وجه تمثیلی بهاگاواد گیتا باعث
شده که در طول تاریخ تفسیرهای متعددی از این منظومه نوشته شود .دیرینه ترین تفسیری
که در این باب به دست ما رسیده ، اثر شانکارا آچاریا (820-788) حکیم شهیر مکتب
ودانتاست . همچنین در میان مستشرقین غربی رنه گنون فرانسوی تعبیر مجازی زیبایی از
این داستان ارائه کرده است.وی معتقد است که حقیقت نا متناهی عالم هم در سطح عالم
کبیر ظاهر می شود و هم در سطح عالم صغیر و در گیتا حق در عالم صغیر یعنی در یک
مرتبه به خصوص وجود، ظهور کرده است. کریشنا و آرجونا به ترتیب نمودار ذات ایزدی و
انسانی اند که می توان آن دو را به عبارت سانسکریت برهمن و آتمان دانست . تعلیمی
که کریشنا به آرجونا می دهد همان علم
حضوری و کشفی است که به موجب آن آتمان و برهمن یکی می گردد.
در عصر گورکانیان هند و در
دوران پادشاهی اکبر و فرزند دانشمندش داراشکوه در میان مسلمانان شوق و رغبتی به
آشنایی با افکار و شیوه تفکر هندو پدیدار گشت که ترجمه مهابهارات و گیتا و
اوپانیشادها از ثمرات آن است. نخستین ترجمه کامل فارسی که از گیتا به دست آمده است
تاریخ ندارد. برخی آن را به داراشکوه و برخی به شیخ ابوالفضل دکنی و دیگران نسبت
داده اند.
از میان ایرانیان نخستین کسی
که گیتا را شناخته ابوریحان بیرونی است که
در کتاب سترگ خود فی تحقیق ماللهند از آن نامبرده و از مطالب این کتاب استفاده
کرده است.
گیتا یا سرود خدایان در دوران
حاضر توسط دانشمند گرانقدر محمد علی موحد ترجمه شده است.موحد این کتاب را نخستین
بار در سال 1344 توسط بنگاه ترجمه و نشر کتاب منتشر کرد وهم اکنون چاپ سوم این
کتاب با شمارگان 3300 نسخه توسط شرکت سهامی انتشارات خوارزمی با تجدید نظر و مقابله با متن اصلی و شماره گزاری شعرها به بازار
کتاب عرضه شده است. در مقدمه کتاب مترجم زمینه داستانی و چگونگی گرد آوری این متن را مورد تحلیل قرار داده است. زمینه
های فکری گیتا در فصل بعد مورد بررسی قرار گرفته بخشی از این فصل به مفاهیم بنیادی
مانند کمال مطلوب ،علم،ریاضت،عمل،وعشق و دیدگاه گیتا در این مسائل اختصاص دارد.
ترجمه این کتاب از چندین ترجمه
و تفسیر گیتا فراهم آمده و در این میان بیش از همه ترجمه ها به ترجمه دکتر
راداکریشان و ترجمه سوامی سواروپناندا و ترجمه داگلاس هیل وترجمه فیلسوف گرانقدر
شری اوروبندو از گیتا استناد شده است .